Các cuộc tấn công phối hợp của Mỹ và Israel đã làm suy giảm nghiêm trọng năng lực phóng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) của Iran nhưng Tehran vẫn còn đủ khả năng để gây ra thiệt hại đáng kể, kênh Al Jazeera dẫn nhận định của các chuyên gia.
“Khả năng tên lửa đạn đạo của Iran về cơ bản đã bị phá hủy. Hải quân của họ được đánh giá là không còn khả năng chiến đấu. Mỹ và Israel đã giành được ưu thế tuyệt đối trên không phận Iran” - Nhà Trắng ra tuyên bố hôm 14-3.
Hôm 15-3, Tổng thống Donald Trump cho biết lực lượng Mỹ đã phá hủy phần lớn năng lực sản xuất UAV của Iran.
Tuy vậy, vào chiều 16-3, Qatar thông báo đã đánh chặn loạt tên lửa mới nhất được phóng từ Iran về phía nước này. Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) và Bahrain cũng đã phát đi cảnh báo. Một tên lửa rơi trúng một chiếc ô tô ở Abu Dhabi, khiến một người thiệt mạng.
Vậy năng lực tên lửa của Iran có thực sự suy giảm nghiêm trọng? Và bằng cách nào họ vẫn có thể phóng đạn sang các nước láng giềng và Israel?
Iran hiện có phóng ít tên lửa hơn không?
Thực tế, số lượng tên lửa và UAV đáp trả mà Iran phóng về phía các quốc gia vùng Vịnh, Israel và các nước khác trong khu vực đã giảm mạnh kể từ khi chiến sự bắt đầu.
Trong 24 giờ đầu của cuộc xung đột, Iran đã phóng 167 tên lửa (bao gồm tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình) cùng 541 UAV vào UAE. Đến ngày thứ 15 của cuộc xung đột, Tehran chỉ phóng 4 tên lửa và 6 UAV, theo số liệu tổng hợp của Al Jazeera dựa trên các tuyên bố của Bộ Quốc phòng Iran.
Các đợt tấn công vào Israel cũng giảm xuống, từ gần 100 đầu đạn trong hai ngày đầu xuống còn mức một chữ số trong những ngày gần đây, theo Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia của Israel.
Tuần trước, Bộ Quốc phòng Mỹ cho biết số vụ phóng tên lửa đã giảm 90% so với ngày đầu giao tranh, còn các cuộc tấn công bằng UAV giảm 86%.
Kho vũ khí tên lửa của Iran lớn đến mức nào và đã bị tổn thất ra sao?
Iran sở hữu kho tên lửa đạn đạo lớn nhất trong khu vực, theo đánh giá của Văn phòng Giám đốc Tình báo Quốc gia Mỹ năm 2022. Dù không có số liệu chính thức về tổng số tên lửa, các báo cáo tình báo Israel cho thấy Iran có khoảng 3.000 tên lửa, con số này giảm xuống còn 2.500 sau cuộc chiến 12 ngày vào tháng 6-2025.
Chiến lược của Mỹ và Israel tập trung vào việc truy tìm và phá hủy các bệ phóng tên lửa của Iran. Bởi mỗi lần tên lửa được phóng đi đều tạo ra dấu hiệu đặc trưng như nhiệt lượng lớn và vụ nổ, nên có thể bị vệ tinh và hệ thống radar phát hiện.
Theo một quan chức quân sự cấp cao của Israel, Tel Aviv đã vô hiệu hóa tới 290 bệ phóng, trên tổng số ước tính từ 410 đến 440 bệ của Iran.
Tuy nhiên, Iran là một quốc gia rộng lớn, và nếu không có lực lượng bộ binh trên thực địa, sẽ rất khó để loại bỏ hoàn toàn khả năng phóng của nước này, dù Mỹ và Israel gần như kiểm soát hoàn toàn không phận Iran, theo nhận định của PGS David Des Roches tại Đại học Quốc phòng Quốc gia ở Washington, DC (Mỹ).
“Việc xác định các bệ phóng không hề dễ, vì nhiều tên lửa đã được giấu ở những địa điểm bí mật hoặc ở các khu vực trước đây không liên quan quân sự - những nơi vốn ít bị giám sát trước khi chiến tranh nổ ra” - ông Des Roches nói với Al Jazeera.
Theo ông Des Roches, việc giảm nhịp độ phóng là do lực lượng Iran đã mất khả năng phóng theo loạt. Vì vậy, Iran chuyển sang phóng từng một hoặc hai tên lửa nhằm vào hạ tầng dân sự và thương mại, đặc biệt tại các nước vùng Vịnh, thay vì tập trung hỏa lực vào mục tiêu quân sự. Iran khẳng định họ chỉ nhắm vào lợi ích của Mỹ trong khu vực.
“Về mặt quân sự, hành động này không mang ý nghĩa lớn – đây là kiểu bắn quấy rối nhằm làm quá tải hệ thống cảnh báo của các nước lân cận và gây tâm lý hoang mang” - theo vị PGS.
Chiến lược của Iran là gì?
Ông Hamidreza Azizi, chuyên gia về Iran và nghiên cứu viên thỉnh giảng tại Viện Các vấn đề Quốc tế và An ninh Đức, cho rằng tính toán cốt lõi của Tehran là các nước vùng Vịnh và Israel có thể cạn kiệt năng lực phòng thủ trước khi Iran hết tên lửa.
“Có khả năng họ muốn biến đây thành một cuộc chiến tiêu hao” - ông Azizi nói, đề cập việc số lượng vũ khí phóng ra mỗi ngày tuy ít hơn nhưng vẫn duy trì đều đặn.
Dù Mỹ và Israel đã thành công trong việc phá hủy một số bệ phóng và căn cứ tên lửa lớn, Iran đã phân tán hệ thống chỉ huy tên lửa, dựa nhiều hơn vào các bệ phóng cơ động – vốn khó bị phát hiện và tấn công hơn, ông Azizi nhận định.
“Đây là cuộc đua về thời gian” - vị chuyên gia lưu ý.
Và trong cuộc đua đó, Iran tin rằng họ vẫn có cơ hội, theo các chuyên gia.
“Không quan trọng bạn phóng bao nhiêu, miễn là duy trì được mối đe dọa đáng tin cậy. Chỉ cần một UAV lọt qua cũng đủ phá vỡ cảm giác an toàn” - ông Muhanad Seloom, PGS tại Viện Sau đại học Doha (Qatar), nói với Al Jazeera.
Iran từ lâu đã có kinh nghiệm sản xuất UAV giá rẻ nhưng hiệu quả. Mẫu Shahed 136 có thể được chế tạo nhanh chóng với số lượng lớn và có thể phóng nhiều chiếc cùng lúc để áp đảo hệ thống phòng thủ đối phương. Loại UAV này cũng không cần các bệ phóng phức tạp – vốn dễ bị nhắm mục tiêu trong các cuộc không kích. Với tốc độ chỉ khoảng 185 km/giờ, Shahed có thể bị trực thăng bắn hạ, nhưng vẫn có nhiều chiếc vượt qua được hệ thống phòng không của Mỹ và các nước vùng Vịnh.
Chỉ riêng ngày 16-3, một vụ cháy đã xảy ra gần Sân bay Quốc tế Dubai (UAE) trong một sự cố liên quan UAV khiến các chuyến bay bị gián đoạn tạm thời; một cuộc tấn công UAV khác gây cháy tại khu công nghiệp Fujairah, cũng ở UAE; còi báo động vang lên ở miền trung Israel do một tên lửa phóng từ Iran; và tại eo biển Hormuz, hàng trăm tàu thuyền vẫn tê liệt vì lo ngại bị tấn công dù số vụ đánh vào tàu không nhiều. Kể từ khi chiến sự bắt đầu, một hệ thống theo dõi hàng hải đã ghi nhận 20 sự cố liên quan tàu thuyền.
Theo các chuyên gia, đây là một phần trong học thuyết phòng thủ của Iran về chiến tranh bất đối xứng trước các đối thủ mạnh hơn về quân sự như Mỹ và Israel. Theo học thuyết, bên yếu hơn sẽ sử dụng các phương thức tác chiến phi truyền thống, làm suy kiệt đối phương bằng cách nhắm vào các hạ tầng then chốt nhằm gây tổn thất kinh tế.
Chiến sự đã đẩy giá dầu lên trên 100 USD/thùng và khiến thị trường toàn cầu rơi vào trạng thái hoảng loạn. Qatar – nước xuất khẩu khí đốt lớn thứ hai thế giới – tiếp tục đóng cửa sản xuất; công ty dầu khí quốc doanh của Bahrain đã tuyên bố tình trạng bất khả kháng đối với các lô hàng; và sản lượng dầu từ các mỏ chính ở miền nam Iraq đã giảm tới 70%.
Nếu Iran với hành động phong toả eo biển Hormuz tiếp tục đẩy giá dầu tăng cao, “họ sẽ gây ra thiệt hại tương đương hoặc lớn hơn cho Mỹ so với những gì bom Mỹ gây ra tại Iran” - ông Vali Nasr, GS về quan hệ quốc tế và nghiên cứu Trung Đông tại ĐH Johns Hopkins (Mỹ), nhận định.
