Thưa luật sư, Tết này tôi vẫn ở thành phố do cuộc sống khó khăn quá. Luật sư cho tôi hỏi: Nếu người lao động không về quê ăn Tết thì nghĩa vụ của doanh nghiệp từ bố trí thời giờ làm việc, nghỉ ngơi, tiền lương, phúc lợi đến việc bảo đảm quyền lợi tối thiểu như thế nào để tránh ép buộc làm việc trái quy định pháp luật?
Bạn đọc Dương Tuấn Minh (TP.HCM)
Luật sư Vũ Duy Nam, Đoàn Luật sư TP.HCM, trả lời: Căn cứ Bộ luật Lao động năm 2019 và Nghị định số 145/2020, việc người lao động không về quê ăn Tết mà ở lại làm việc cho doanh nghiệp phải được hiểu và áp dụng trên cơ sở tự nguyện, đúng luật và bảo đảm đầy đủ quyền lợi cho người lao động.
Trước hết, theo Điều 112 Bộ luật Lao động 2019, Tết Nguyên đán là ngày nghỉ lễ, người lao động được nghỉ và hưởng nguyên lương. Quy định này khẳng định rõ quyền nghỉ Tết là quyền đương nhiên của người lao động.
Vì vậy, doanh nghiệp không có quyền buộc người lao động phải đi làm trong những ngày này. Trường hợp doanh nghiệp có nhu cầu sản xuất, kinh doanh trong dịp Tết thì chỉ được huy động người lao động khi có sự đồng ý của họ, phù hợp với nguyên tắc tại Điều 107 Bộ luật Lao động 2019 về làm thêm giờ, theo đó việc làm thêm chỉ được thực hiện khi người lao động đồng ý và bảo đảm các giới hạn do pháp luật quy định.
Về thời giờ làm việc, dù là làm việc trong ngày Tết, doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ quy định chung tại Điều 105 Bộ luật Lao động 2019, theo đó thời giờ làm việc bình thường không quá 8 giờ trong một ngày và 48 giờ trong một tuần.
Nếu phát sinh làm thêm giờ, doanh nghiệp phải tuân thủ giới hạn về số giờ làm thêm quy định tại Điều 107 Bộ luật Lao động 2019 và hướng dẫn chi tiết tại Điều 60 và Điều 61 Nghị định 145/2020, bảo đảm không vượt quá trần làm thêm giờ theo ngày, theo tháng và theo năm. Việc bố trí người lao động trực Tết kéo dài, làm việc liên tục không nghỉ hoặc vượt quá giới hạn cho phép đều là hành vi trái pháp luật.
Về tiền lương, đây là nội dung quan trọng và mang tính bắt buộc. Theo khoản 1 Điều 98 Bộ luật Lao động 2019, người lao động làm việc vào ngày nghỉ lễ, Tết được trả lương ít nhất bằng 300% tiền lương của ngày làm việc bình thường, chưa kể tiền lương ngày lễ mà người lao động vẫn được hưởng theo Điều 112 Bộ luật Lao động 2019.
Như vậy, tổng thu nhập thực tế của người lao động khi làm việc trong ngày Tết ít nhất phải bằng 400% tiền lương ngày làm việc bình thường.
Trường hợp người lao động làm việc vào ban đêm hoặc làm thêm giờ trong ngày Tết, họ còn được hưởng thêm các khoản tiền lương theo quy định tại khoản 2 và khoản 3 Điều 98 Bộ luật Lao động 2019.
Doanh nghiệp không được trả lương gộp, trả khoán hoặc lấy lý do thỏa thuận để trả thấp hơn mức luật định.
Đối với chế độ phúc lợi, pháp luật lao động không bắt buộc doanh nghiệp phải có các khoản hỗ trợ ngoài tiền lương, tuy nhiên theo Điều 75 và Điều 76 Bộ luật Lao động 2019, nếu doanh nghiệp đã cam kết các chế độ này trong thỏa ước lao động tập thể, hoặc đã quy định trong nội quy lao động, quy chế tiền lương, quy chế thưởng, thì doanh nghiệp có nghĩa vụ thực hiện đầy đủ.
Các hình thức phúc lợi thường được áp dụng trong thực tế gồm thưởng Tết, hỗ trợ ăn ở, sinh hoạt, hỗ trợ chi phí đi lại sau Tết hoặc bố trí nghỉ bù, và các chính sách này được pháp luật khuyến khích nhằm bảo đảm đời sống và tinh thần cho người lao động.
Tóm lại, theo quy định của Bộ luật Lao động 2019 và Nghị định 145/2020, việc người lao động ở lại làm việc không về quê ăn Tết chỉ hợp pháp khi có sự tự nguyện của người lao động; doanh nghiệp phải tuân thủ chặt chẽ quy định về thời giờ làm việc, trả đủ tiền lương làm việc ngày Tết theo Điều 98, đồng thời thực hiện đầy đủ các chế độ đã cam kết.
Mọi chính sách áp dụng trong dịp Tết chỉ được phép cao hơn quy định của pháp luật, tuyệt đối không được thấp hơn hoặc xâm phạm quyền lợi chính đáng của người lao động.
Trường hợp gây sức ép, buộc người lao động phải đi làm vào dịp nghỉ Tết, người sử dụng lao động sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính theo khoản 3 Điều 18 Nghị định 12/2022 (phạt tiền từ 20-25 triệu đồng).
Tuy nhiên, căn cứ Điều 118 Bộ luật Lao động 2019, trong một số trường hợp đặc biệt, người sử dụng lao động có quyền yêu cầu làm thêm giờ mà người lao động không được từ chối, cụ thể:
Thực hiện lệnh động viên, huy động bảo đảm nhiệm vụ quốc phòng, an ninh theo quy định của pháp luật; Thực hiện các công việc nhằm bảo vệ tính mạng con người, tài sản của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong phòng ngừa, khắc phục hậu quả thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh nguy hiểm và thảm họa; trừ trường hợp có nguy cơ ảnh hưởng đến tính mạng, sức khỏe của người lao động theo quy định của pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động.
