Các kế hoạch đàm phán hòa bình bị đình trệ, Mỹ và Iran đang rơi vào một trạng thái lửng lơ đầy khó xử: không hòa bình cũng không chiến tranh.
Mỗi bên đều hy vọng có thể cầm cự lâu hơn đối phương trong một thế đối đầu có nguy cơ gây hậu quả nghiêm trọng đối với kinh tế toàn cầu, theo tờ The New York Times.
“Trạng thái lửng lơ mang tính chiến lược”
Giới phân tích cho rằng các quan chức Iran dường như tin tưởng rằng họ có thể chịu đựng sức ép kinh tế do chiến tranh gây ra lâu hơn so với Tổng thống Mỹ Donald Trump. Tuy vậy, phía Iran vẫn lo ngại rằng nếu thiếu động lực từ các cuộc đàm phán, họ sẽ tiếp tục bị mắc kẹt dưới mối đe dọa thường trực về các cuộc tấn công từ Mỹ hoặc Israel.
“Những gì đang diễn ra giống với giai đoạn cuối của cuộc chiến kéo dài 12 ngày năm ngoái, tức là chấm dứt chiến sự nhưng không có tính lâu dài” - ông Sasan Karimi, cựu Phó Tổng thống Iran và là nhà khoa học chính trị tại ĐH Tehran, nhận định.
Cuối tuần qua, một bài viết đăng trên tờ Khorasan của Iran và được nhiều cơ quan truyền thông nước này đăng lại đã mô tả tình hình hiện tại là “một trạng thái lửng lơ mang tính chiến lược” với nhiều rủi ro đáng kể.
“Cả hai bên đã lùi lại trước cái giá của một cuộc chiến toàn diện, nhưng chưa vượt qua được logic của sức mạnh và áp lực” - bài viết nêu. Trạng thái này “có thể còn nguy hiểm hơn cả một cuộc chiến ngắn hạn”, theo bài viết.
Những nỗ lực nhằm khởi động lại các cuộc đàm phán ngừng bắn do Pakistan làm trung gian chững lại phản ánh cục diện kể từ khi các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran kết thúc bằng một lệnh ngừng bắn hồi đầu tháng này. Cả hai bên đều khẳng định mình chiếm ưu thế. Tổng thống Trump cũng dường như tin rằng Mỹ có thể trụ lâu hơn Iran trước sức ép kinh tế của chiến tranh, đặc biệt là từ các biện pháp phong tỏa tại eo biển Hormuz.
Hệ quả là không bên nào sẵn sàng nhượng bộ để tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán.
Hôm 25-4, Tổng thống Trump đã hủy kế hoạch cử đặc phái viên Steve Witkoff cùng con rể ông Trump là ông Jared Kushner tới thủ đô Islamabad (Pakistan) để tham gia vòng đàm phán đình chiến thứ hai. Nhà lãnh đạo Mỹ cho rằng phía Iran sẽ chỉ làm lãng phí thời gian của các nhà đàm phán.
Các quan chức cấp cao Iran khẳng định họ sẽ không tham gia đàm phán trực tiếp cho đến khi Tổng thống Trump dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân mà Mỹ áp đặt lên các cảng của Iran.
Tuy nhiên, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi hôm 25-4 vẫn tới Oman để tham dự các cuộc họp, sau chuyến thăm Pakistan một ngày trước đó. Ông Araghchi sau đó đã quay lại Pakistan vào ngày 26-4. Theo truyền thông nhà nước Iran, ông dự kiến sẽ tới Nga sau vòng làm việc thứ hai với các đối tác tại Pakistan.
Ngoài Islamabad - nơi dự kiến sẽ tổ chức vòng đàm phán tiếp theo, phía Iran coi việc phối hợp với Oman, quốc gia vùng Vịnh Ba Tư có lãnh thổ nằm dọc theo eo biển Hormuz, là yếu tố then chốt để đạt được một thỏa thuận.
Sức ép kinh tế và lựa chọn duy trì nguyên trạng
Ông Sasan Karimi, cựu quan chức Iran, kêu gọi giới lãnh đạo hiện tại tận dụng thời điểm này để xây dựng một khuôn khổ toàn diện cho thỏa thuận với Mỹ: từ những nhượng bộ khả dĩ đến các yêu cầu cuối cùng, cũng như một tầm nhìn về hiệp ước hòa bình khu vực.
Tuy nhiên, ông Karimi cảnh báo rằng “giữ nguyên hiện trạng là cách hành xử mang tính thận trọng nhất về mặt chính trị vào lúc này” đối với Iran “bởi bất kỳ thay đổi nào cũng có thể dẫn tới nguy cơ bị quy trách nhiệm trong tương lai” nếu kế hoạch thất bại.
Iran cũng vẫn tin rằng về mặt kinh tế, “họ có thể chờ cho đến khi ông Trump phải xuống nước, ít nhất trong vài tuần tới, khi mà thực tế những gián đoạn tại eo biển lại gây thiệt hại cho ông Trump nhiều hơn so với Iran”, theo ông Esfandyar Batmanghelidj, Giám đốc điều hành Quỹ Bourse & Bazaar, một tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Anh.
Dù vậy, thực tế cho thấy nền kinh tế Iran đang rơi vào khủng hoảng. Tờ báo kinh tế hàng đầu của Iran, Donya-e-Eghtesad, dự báo lạm phát hằng năm có thể tăng lên 49% “trong kịch bản lạc quan nhất” nếu đạt được thỏa thuận.
Tình trạng “không chiến tranh, không hòa bình” có thể đẩy lạm phát lên gần 70% trong những tháng tới, trong khi nếu chiến sự bùng phát trở lại, lạm phát phi mã có thể vượt 120%.
Dẫu vậy, một số nhà kinh tế ước tính rằng Iran có thể cầm cự trước cuộc khủng hoảng kinh tế hiện tại trong khoảng từ ba đến sáu tháng.
Theo ông Batmanghelidj, các gián đoạn đối với sản xuất dầu mỏ và xuất khẩu những mặt hàng như phân bón có thể nhanh chóng lan rộng, gây ra những cú sốc đáng kể cho kinh tế toàn cầu chỉ trong vài tuần. Điều này có thể tạo áp lực buộc phía Mỹ phải thúc đẩy tiến trình đàm phán.
Tuy nhiên, vị chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng ngay cả khi Iran có thể trụ vững về kinh tế trong giai đoạn bế tắc hiện nay, nước này vẫn chưa giải được bài toán chiến lược dài hạn. Theo ông, trạng thái “không thỏa thuận, không chiến tranh” thực chất khiến Iran rơi vào thế dễ bị tổn thương.
“Trạng thái không thỏa thuận, không chiến tranh, xét từ góc độ Iran, khiến họ rơi vào thế dễ bị tổn thương” - ông Batmanghelidj nói.
