Ngày 17-6, Mỹ và Iran đã ký kết một bản ghi nhớ về chấm dứt cuộc chiến tại Trung Đông. Sau nhiều tháng bất ổn, người dân khu vực Vịnh Ba Tư có thể thở phào nhẹ nhõm, và thị trường toàn cầu dường như sẽ được thúc đẩy bởi việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz.
Vậy còn những người đã và đang phải chịu đựng sự lan rộng của chiến tranh ở Lebanon thì sao? Xét cho cùng, bản ghi nhớ được ký kết không chỉ là một thỏa thuận hòa bình giữa Mỹ và Iran. Bên cạnh đó, theo yêu cầu của Tehran, thỏa thuận này còn nhằm mục đích chấm dứt các hành động thù địch trên tất cả các mặt trận, bao gồm ở Lebanon.
Thỏa thuận sơ bộ đề cập gì về Lebanon?
Điều khoản đầu tiên của bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran nêu rõ rằng hai bên nhất trí “chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm ở Lebanon”. Ngoài ra, bản ghi nhớ cũng nêu rõ rằng cả hai bên sẽ cam kết đảm bảo “toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền của Lebanon”, theo hãng thông tấn Yonhap.
Tuy nhiên, bản ghi nhớ không đề cập Israel, quốc gia hiện đang chiếm đóng 1/5 lãnh thổ Lebanon và đã tiến hành các cuộc tấn công gần như hàng ngày vào Lebanon kể từ đầu tháng 3, khiến ít nhất 3.000 người thiệt mạng và hơn 1 triệu người phải rời bỏ nhà cửa.
Vì thỏa thuận này chỉ giữa Mỹ và Iran nên không rõ lệnh ngừng bắn ở Lebanon sẽ được thực hiện như thế nào, hoặc liệu điều đó có nghĩa là Iran phải ngừng tài trợ cho lực lượng Hezbollah hay không. Trên thực tế, sự hỗ trợ của Iran cho các nhóm ủy nhiệm trong khu vực nói chung không được đề cập trong thỏa thuận.
Lebanon trở thành một phần của vấn đề vì các hành động của Hezbollah sau cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran vào cuối tháng 2. Tương tự như cách nhóm được Tehran hậu thuẫn tuyên bố đoàn kết với Hamas sau khi Israel ném bom Gaza để đáp trả cuộc tấn công của Palestine trên lãnh thổ Israel vào ngày 7-10-2023, Hezbollah đã tấn công Israel khi Iran bị tấn công. Điều này đã làm bùng phát lại cuộc chiến âm ỉ giữa Hezbollah và Israel.
Lebanon là điểm mấu chốt gây tranh cãi trong các cuộc đàm phán. Tehran đã nhiều lần ra tín hiệu rằng việc chấm dứt các hoạt động quân sự của Israel ở Lebanon là điều kiện tiên quyết cho bất kỳ thỏa thuận hòa bình rộng lớn nào.
Do đó, thỏa thuận sơ bộ giữa Mỹ và Iran được xem là một bước tiến đáng hoan nghênh nhưng cũng là một đòn giáng mạnh vào chủ quyền của Lebanon. Mặc dù văn bản nhằm mục đích bảo vệ “toàn vẹn lãnh thổ” của Lebanon, nhưng không đề cập việc Israel thực sự rút quân khỏi những vùng đất này, và không rõ liệu vấn đề này có được thảo luận trong các cuộc đàm phán trong tương lai giữa Israel và Lebanon hay giữa Mỹ và Iran hay không.
Hơn nữa, thỏa thuận mới bỏ qua những nỗ lực của chính phủ Lebanon nhằm giải phóng mình khỏi ảnh hưởng của Iran trong nước thông qua đồng minh Hezbollah, theo tờ The Conversation.
Ngày 23-6, Thượng viện Mỹ đã thông qua một nghị quyết yêu cầu Tổng thống Donald Trump rút lực lượng quân sự Mỹ khỏi cuộc xung đột với Iran. Nghị quyết này đã được Hạ viện Mỹ thông qua hồi đầu tháng. Do đây là một nghị quyết đồng thời - được lưỡng viện quốc hội phê chuẩn và không yêu cầu chữ ký của tổng thống, văn kiện này không có giá trị pháp lý bắt buộc, chỉ mang tính biểu tượng.
Israel có thể trở thành “kẻ phá bĩnh”?
Sau khi tin tức về thỏa thuận sắp đạt được được công bố vào ngày 14-6, Thủ tướng Israel - ông Benjamin Netanyahu gần như ngay lập tức tuyên bố Israel sẽ chiếm đóng Lebanon "vô thời hạn". Sau đó, Israel tiếp tục tiến hành một loạt các cuộc không kích ở Lebanon.
Hồi đầu tuần, Bộ trưởng Quốc phòng Israel - ông Israel Katz cho biết Thủ tướng Netanyahu và ông “đang theo đuổi một chính sách rõ ràng, theo đó [lực lượng] sẽ tiếp tục hiện diện trong các khu vực an ninh ở Lebanon, Syria và Gaza trong thời gian không xác định để bảo vệ biên giới và các cộng đồng người Israel từ đó chống lại các phần tử thánh chiến”.
Ngày 18-6, Israel công bố một bản đồ cho thấy vùng kiểm soát quân sự mở rộng ở miền nam Lebanon và tuyên bố không loại trừ khả năng tiến hành các cuộc tấn công vượt ra ngoài vùng này, thách thức các điều khoản của bản ghi nhớ Mỹ-Iran trong đó quy định chủ quyền của Lebanon phải được tôn trọng, theo hãng tin Reuters.
Các quan chức Israel đã bày tỏ sự thất vọng đối với bản ghi nhớ Mỹ-Iran mà cả hai đã ký vào ngày 17-6, nói rằng các điều khoản không đi đủ xa để giải quyết những lo ngại của Israel về chương trình hạt nhân của Iran và sẽ hạn chế các hoạt động quân sự của họ ở Lebanon.
Một quan chức cấp cao của Israel cho biết nước này đang tiến hành "các cuộc đàm phán cứng rắn" với chính quyền của Tổng thống Trump về việc duy trì sự hiện diện của lực lượng Israel tại vị trí cách bờ biển phía nam Lebanon 10 km trong nỗ lực truy đuổi Hezbollah.
Theo The Conversation, lịch sử cho thấy bất kỳ sự thất bại nào của Mỹ trong việc kiềm chế hành động quân sự của Israel ở phía bắc biên giới đều có thể dẫn đến những hậu quả thảm khốc.
Trên thực tế, Thủ tướng Netanyahu và Tổng thống Trump đã nhiều lần xung đột trong những tuần gần đây khi tổng thống Mỹ tìm cách thoát khỏi cuộc chiến chống Iran mà ông cùng phát động với đồng minh Israel lâu năm.
Ông Trump không hề giấu giếm sự thất vọng của mình đối với ông Netanyahu và đã chỉ trích các hành động quân sự của Israel ở Lebanon, nói rằng việc ném bom toàn bộ các tòa nhà chung cư để truy lùng các chiến binh Hezbollah là không cần thiết.
Trong khi đó, Phó Tổng thống Mỹ JD Vance khẳng định Israel có quyền tự vệ, nhưng đồng thời kêu gọi nước này “tôn trọng tiến trình hòa bình”. Ông thừa nhận các chiến dịch quân sự của Israel tại Lebanon đôi khi đã cản trở những nỗ lực đạt được đột phá trong đàm phán.
Tuy nhiên, không có dấu hiệu nào cho thấy những bình luận của các nhà lãnh đạo Mỹ sẽ chuyển thành hành động cụ thể chẳng hạn như giữ lại viện trợ quân sự hoặc làm chậm các chuyến hàng vũ khí có thể buộc Israel phải xem xét lại chiến thuật quân sự.
Về phía Iran, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Esmaeil Baghaei ngày 18-6 cảnh báo rằng việc lực lượng Israel tiếp tục hiện diện ở miền nam Lebanon sẽ đồng nghĩa với việc “hủy bỏ” bản ghi nhớ mà Iran đã ký với Mỹ, theo hãng tin Al Akhbar.
“Chúng tôi không thể nói về việc kết thúc chiến tranh trong khi một phần lãnh thổ Lebanon vẫn nằm dưới sự chiếm đóng của [Israel]. Chừng nào sự chiếm đóng còn tiếp diễn, có thể nói rằng chiến tranh vẫn còn diễn ra và về bản chất vẫn chưa kết thúc" - ông Baghaei nói.
Ý tưởng Syria thay Israel đối phó Hezbollah
Ngày 17-6, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết ông đã nói chuyện với Tổng thống Syria - ông Ahmed al-Sharaa về việc chống lại lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn ở Lebanon, theo hãng tin Reuters.
Bộ trưởng Tư pháp Lebanon - ông Adel Nassar đã bác bỏ đề xuất của Tổng thống Trump rằng Israel nên để Syria "giải quyết vấn đề Hezbollah" ở Lebanon.
Ông Nassar cho biết việc giải giáp Hezbollah là nhiệm vụ của nhà nước Lebanon, chứ không phải của các thế lực nước ngoài.
"Vấn đề không phải là để quân đội nước ngoài làm việc đó. Lebanon đã phải chịu đựng sự can thiệp của các nước khác trong nhiều năm. Nếu Hezbollah ngày nay là lực lượng ủy nhiệm của Iran, đó là vì có sự can thiệp từ Iran vào công việc nội bộ của Lebanon” - ông Nassar nói.
Theo đài CNN, hiện chưa rõ chính xác ông Trump đang đề xuất việc triển khai quân đội Syria tới miền nam Lebanon hay yêu cầu lực lượng Syria buộc phải cắt đứt các tuyến đường cung cấp vũ khí. Dù ra sao đi nữa, cả hai lựa chọn đều sẽ gây ra nỗi sợ hãi bên trong Lebanon.
Ông Michael Young - chuyên gia về Lebanon và biên tập viên cấp cao tại Trung tâm Carnegie Trung Đông - gọi đó là một “ý tưởng hoàn toàn phi lý”.
“Khía cạnh giáo phái ở đây rất rủi ro. Nó sẽ chia rẽ Lebanon và là một thảm họa. Tôi nghĩ nó giống như một chiếc hộp Pandora. Ông ấy [al-Sharaa] sẽ phạm sai lầm lớn nếu làm điều đó” - ông Young nói.
