Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã tuyên bố đợt bùng phát Ebola mới nhất tại Cộng hòa Dân chủ Congo và nước láng giềng Uganda là “tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế” sau khi virus này khiến gần 90 người thiệt mạng, theo kênh Al Jazeera.
Đợt bùng phát, khởi phát tại tỉnh Ituri ở miền đông Congo, liên quan chủng Ebola Bundibugyo hiếm gặp. Biến thể này hiện chưa có vaccine hay phương pháp điều trị được phê duyệt. Giới chức y tế cho biết ổ dịch gây rủi ro cao đối với khu vực vì các ca nhiễm đã được phát hiện tại Uganda, đồng thời những ca liên quan ổ dịch cũng đã xuất hiện tại Kinshasa, thủ đô của Congo.
Tuy nhiên, WHO chưa tuyên bố đây là đại dịch toàn cầu, cho rằng tình hình hiện chưa đáp ứng các tiêu chí cần thiết. Cơ quan này cũng khuyến cáo các nước không đóng cửa biên giới hoặc hạn chế hoạt động thương mại.
Biết gì về đợt bùng phát này?
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC), ổ dịch lần đầu được ghi nhận tại tỉnh Ituri ở đông bắc Congo hôm 15-5, gần biên giới với Uganda và Nam Sudan. Tính đến ngày 16-5, cơ quan này ghi nhận 88 ca tử vong và 336 ca nghi nhiễm.
Ổ dịch bắt đầu tại Mongwalu, một khu vực khai thác mỏ đông đúc. Những người nhiễm bệnh sau đó rời khỏi khu vực, tìm điều trị ở nơi khác và làm lây lan dịch bệnh. Africa CDC cảnh báo việc người dân di chuyển nhiều, hệ thống y tế yếu kém và tình trạng bạo lực do các nhóm vũ trang tại Ituri có thể khiến công tác khống chế dịch gặp khó khăn.
Theo Bộ trưởng Y tế Congo Samuel-Roger Kamba, ca bệnh đầu tiên của đợt bùng phát là một y tá nhập viện tại TP Bunia, thủ phủ tỉnh Ituri, vào ngày 24-4 sau khi xuất hiện các triệu chứng giống Ebola.
Trong khi đó, Uganda đã ghi nhận 2 ca mắc được xác nhận bằng xét nghiệm liên quan những người nhập cảnh từ Congo, trong đó có một ca tử vong tại thủ đô Kampala.
“Việc số ca mắc và tử vong tăng nhanh trong thời gian ngắn như vậy, cùng với tình trạng dịch lan ra nhiều khu vực y tế và giờ đã vượt qua biên giới, là điều cực kỳ đáng lo ngại” - bà Trish Newport thuộc tổ chức cứu trợ y tế Bác sĩ Không Biên giới (MSF) cảnh báo.
“Ở Ituri, nhiều người vốn đã khó tiếp cận dịch vụ y tế và phải sống trong tình trạng bất ổn kéo dài, vì vậy cần hành động nhanh chóng để ngăn ổ dịch tiếp tục leo thang” - bà nói thêm.
Ebola là gì?
Ebola là một bệnh do virus gây ra, có mức độ nghiêm trọng cao và thường gây tử vong. Bệnh lần đầu được phát hiện vào năm 1976 gần sông Ebola, thuộc khu vực ngày nay là Cộng hòa Dân chủ Congo. Giới khoa học cho rằng virus này có nguồn gốc từ động vật hoang dã, đặc biệt là dơi, trước khi lây sang con người.
Bệnh lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể hoặc các vật dụng bị nhiễm virus, bao gồm chăn màn và quần áo. Người bệnh có khả năng lây nhiễm sau khi xuất hiện triệu chứng.
Các triệu chứng gồm sốt, nôn mửa, tiêu chảy, suy nhược nghiêm trọng, đau cơ và trong các trường hợp nặng có thể bị xuất huyết trong lẫn ngoài cơ thể. Thời gian ủ bệnh kéo dài từ 2 đến 21 ngày.
Đợt bùng phát hiện nay do chủng Bundibugyo gây ra, chủng này lần đầu được phát hiện tại Uganda vào năm 2007.
Bộ trưởng Y tế Congo Samuel-Roger Kamba cho biết hôm 16-5 rằng chủng này có “tỉ lệ tử vong rất cao, có thể lên tới 50%”. “Chủng Bundibugyo hiện chưa có vaccine hay phương pháp điều trị đặc hiệu” - ông Kamba nhấn mạnh.
Tuyên bố của WHO có ý nghĩa gì?
Việc WHO ban bố tình trạng “khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế” là mức cảnh báo cao thứ hai của tổ chức này theo các quy định y tế quốc tế.
WHO nhấn mạnh rằng đợt bùng phát hiện chưa đạt ngưỡng để bị coi là tình trạng khẩn cấp đại dịch toàn cầu - mức cảnh báo cao nhất được thiết lập sau đại dịch COVID-19. Tuy nhiên, Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cho biết các quốc gia láng giềng “được xem là có nguy cơ cao tiếp tục bị lây lan do sự di chuyển của người dân, các mối liên kết thương mại và đi lại, cùng tình trạng dịch tễ học còn nhiều bất định”.
WHO kêu gọi các nước láng giềng kích hoạt hệ thống quản lý khẩn cấp, tăng cường sàng lọc tại biên giới và lập tức cách ly các ca bệnh được xác nhận. Tổ chức này cũng khuyến nghị theo dõi hằng ngày những người từng tiếp xúc với bệnh nhân, đồng thời đề nghị những người có nguy cơ phơi nhiễm tránh đi lại quốc tế trong vòng 21 ngày.
Cùng lúc đó, WHO cảnh báo việc đóng cửa biên giới có thể phản tác dụng, vì các biện pháp hạn chế có thể khiến người dân vượt biên qua các tuyến không được kiểm soát và làm suy giảm hiệu quả chống dịch.
WHO cho biết: “Hiện vẫn tồn tại nhiều bất định đáng kể về số lượng thực tế người nhiễm bệnh cũng như phạm vi địa lý của đợt bùng phát này”.
“Tổ chức cũng còn hạn chế trong việc hiểu rõ các mối liên hệ dịch tễ học giữa những ca bệnh đã được xác nhận hoặc nghi ngờ” - theo WHO.
Chúng ta biết gì về các đợt bùng phát trước đây?
Cộng hòa Dân chủ Congo đã trải qua ít nhất 17 đợt bùng phát Ebola kể từ khi virus này lần đầu được phát hiện tại đây vào năm 1976, khiến nước này trở thành một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do căn bệnh này.
Đợt bùng phát Ebola nghiêm trọng nhất tại Congo diễn ra từ năm 2018 đến 2020, khiến gần 2.300 người thiệt mạng. Một số ca bệnh khi đó cũng được ghi nhận tại Uganda. Một đợt bùng phát khác vào năm ngoái đã khiến ít nhất 34 người tử vong trước khi được tuyên bố chấm dứt vào tháng 12.
Kể từ khi được phát hiện, Ebola đã khiến khoảng 15.000 người tử vong, gần như toàn bộ đều ở châu Phi.
Congo đang đối mặt những thách thức nào khác?
Xung đột liên quan nhiều nhóm phiến quân được cho là sẽ gây khó khăn lớn cho công tác chống dịch, bao gồm cả tại tỉnh Ituri.
WHO cảnh báo: “Tình trạng mất an ninh kéo dài, khủng hoảng nhân đạo, việc người dân di chuyển nhiều, đặc điểm đô thị hoặc bán đô thị của điểm nóng hiện nay, cùng mạng lưới cơ sở y tế không chính thức rộng khắp đang làm gia tăng nguy cơ lây lan dịch bệnh, tương tự những gì từng xảy ra trong đợt dịch Ebola lớn tại các tỉnh Bắc Kivu và Ituri giai đoạn 2018-2019”.
Theo giới chức an ninh, một cuộc tấn công của phiến quân trong tháng này đã khiến ít nhất 69 người thiệt mạng ở tỉnh đông bắc nước này.
Khu vực giàu khoáng sản này liên tục hứng chịu các vụ tấn công từ Lực lượng Dân chủ Đồng minh (ADF) - nhóm vũ trang được thành lập bởi các phiến quân Uganda trước đây và đã tuyên thệ trung thành với IS - cùng phong trào M23 do Rwanda hậu thuẫn.
Trong hơn ba thập niên qua, miền đông Congo - nơi nổi tiếng với nguồn tài nguyên khoáng sản khổng lồ - liên tục chìm trong xung đột khi nhiều nhóm vũ trang cạnh tranh quyền kiểm soát các khu vực khai thác mỏ.
